البرزگردي - محوطه باستاني ازبكي

 البرزگردي - محوطه باستاني ازبكي

 عنوان : بازديد از تپه باستاني ازبكي (دژ دوران ماد)
تاريخ : اسفند نود و پنج

 لينك كانال تلگرام وبلاگ سفر به ديگر سو

همراه شديم با استاد گرامي فرزان احمدنژاد (مسئول حوزه باستان شناسی اداره کل میراث فرهنگی استان البرز) به مناسبت چهارمین کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران براي بازديد از محوطه باستاني ازبكي تحت عنوان بررسي معماري دژهاي دوران ماد. 

 شهرت تپه باستاني ازبكي به خاطر پيدا شدن نخستين خشت دست ساز بشر در اين محوطه است. با اين پتانسيل اين تپه باستاني متعلق به همه انسان هاست و قابلیت های لازم برای ثبت جهانی را دارد.

ساعت 9 از جلوي در مجتمع فرهنگي ميلاد كرج حركت كرديم و با دوستان همراه كه قرار بود تعدادشان خيلي بيشتر باشد ولي در آن صبح دل انگيز حالا به هر دليلي فرصت حضور نداشتند، سوار اتوبوس شديم.

استاد احمدنژاد از نظر ريشه شناسي لغوي به بررسي كلمه "البرز " پرداختند. بعد از اينكه در مسير نظرآباد از كنار درختان چنار بسیار بلند و تنومند در جوار جاده رد شديم به محوطه باستاني ازبكي رسيديم. اين تپه باستاني يكي از مظاهر تمدن بشري با قدمت 9000 سال، روزگاري محل زندگي انسان ها بود. مشخصا پيدا كردن زمين هايي حاصلخيز براي كشاورزي و يكجانشيني و بهره بردن از همه زمين و از ساختن خانه هايي بر بقاياي خانه هاي قبلي، به مرور تپه هاي باستاني ايجاد شدند.

ازبكي محوطه باستاني گسترده اي برابر با صد هكتار و 10 تپه ارزشمند است كه شش تپه از آن را گروهي از باستان شناسان ايراني به سرپرستي دكتر يوسف مجيدزاده از سال 1377 تا 1384 حفاري كرده اند. (همشهري، 8 آذر 1379، ص3)  

مجموعه این تپه‌های محوطه باستانی به شرح زیر آورده شده است:
 منابع:
 ابوالقاسم حاتمی، آثار تاریخی ساوجبلاغ و نظرآباد
 یوسف مجیدزاده، مجموعه فصل نامه‌های حفریات باستان شناختی در محوطه ازبکی

۱-یان تپه
در این تپه کم ارتفاع بقایای پنج دوره معماری خشتی دوره‌های فرهنگی هزتره هفتم و ششم پیش از میلاد شناسایی شده است
۲-جیران تپه
این تپه با ۲ متر ارتفاع در فاصله ۲۵۰ متری جنوب غربی تپه مرتفع و ۳۰۰ متری شمال شرقی یان تپه قرار دارد. در آن استقرارهایی همزمان با یان تچه تا قرن هفتم هجری قمری وجود داشته ولی با تناوب متروک شده و چندی بعد استقرار جدیدی صورت گرفته است. البته اواسط هزاره ششم تا اواسط هزاره دوم پیش از میلاد در این تپه برای چندین هزاره، استقرار وجود نداشته است
۳-دوشان تپه
این تپه در حدود ۲۵۰ متری غرب تپه مرتفع قرار دارد. نتیجه حفریات در آن تاکنون به شناسایی سه دوره معماری از عصر آهن منجر شده که به مهاجران صاحب سفال خاکستری تعلق دارد. متاخرترین بقایای بر جای مانده از این سه دوران به دوران مادها است و دو دوره کهن تر به اوایل و اواسط استقرار مردمان یعنی از نیمه دوم هزاره دوم تا پادشاهی مادها مربوط می‌شود
۴-گوموش تپه
این تپه در غرب قپه مرتفع و در ۲۲۰ متری شمال غربی جیران تپه قرار دارد. متأسفانه روی این تپه ویلای به نسبت گسترده و مجلل مالک زمین‌های اطراف محوطه ساخته شده است. سفال‌های این تپه بیشتر از نوع سفال‌های دوره‌های اول و دوم در تپه سیلک کاشان، چشمه علی ری وقره تپه شهریار است
۵-مارال تپه
این تپه در حدود ۵۰ متری دامنه غربی تپه مرتفع بر سر راه دوشان تپه قرار دارد. در این تپه علاوه بر شناسایی تعدادی گورخمره مادی از سکویی بزرگ مربوط به نیمه دوم هزاره چهارم پیش از میلاد نیز خاک برداری شده است
۶- تپه مرتفع ازبکی (دژ مادی)
محوطه ازبکی در اواسط هزاره دوم پیش از میلادبه شهر بزرگی تبدیل شد. در مرکز این شهر و بر روی بقایای باستانی و پیش از تاریخ، تپه‌ای در ارتفاع ۱۲۰۰ متر ارتفاع از سطه دریا و با ۲۶ متر از سطح زمین‌های همجوار، قلعه‌ای به وسعت تقریبی ۲۲۰۰ متر مربع با حصاری عظیم به عرض ۷ متر ساخته شد. از این تاریخ تا پایان عصر پادشاهی مادها سه قلعه دیگر بر روی ویرانه‌های نخستین قلعه بر پا شد که آخرین آن‌ها دژ مادی با وسعتی بالغ بر ۹۰۰ متر مربع است. این تپه که خود کهن دژ این محوطه باستانی است به تپه ازبکی معروف است و در ۸ مهر ۱۳۵۲ با شماره ۹۵۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است

استاد فرزان احمدنژاد از روش هاي لايه برداري خاك براي پي بردن به قدمت و تاريخ هاي دوران تاريخي در باستان شناسي صحبت كردند

از پله ها بالا مي رويم تا جا پاي گذشتگان بگذاريم

به بالاي تپه كه مي رسيم، ديوارهاي كاه گلي ديده مي شوند كه نشان از دژي دارند كه مرمت شده است و قدمتش را به دوران مادها تخمين مي زنند.

من كمي زودتر بالاتر رفتم تا اولين شخصي باشم  كه نمي تواند هيجانش را كنترل كند و زودتر از گروه پا به بلنداي تپه مي گذارد

شگفتي هاي محوطه باستاني ازبكي

این محوطه باستانی با توجه به قدمت قابل توجه و اسکان اجتماعات بشری در دوره‌های مختلف تاریخی، شگفتی‌ها و ویژگی‌های خاصی را در خود جای داده است که شرح مختصری از آن در موارد زیر آورده شده است.

۱- خشت‌های نه هزار ساله
«یان تپه» یکی از تپه‌های باستانی این محوطه است که در ۷۰۰متری تپه مرتفع (دژ مادی) قرار دارد. در این تپه کم ارتفاع بقایای کهن ترین روستای ایران متعلق به دوره‌های فرهنگی هزاره هفتم و ششم پیش از میلاد شناسایی شده است. کهن ترین خشت‌های دست ساز بشر از«یان تپه» کشف شده است. این در حالی است که کهن ترین خشت‌های شناخته شده در فلات مرکزی ایران تا پیش از حفریات محوطه ازبکی تنها از تپه سیلک در نزدیکی کاشان و تپه زاغه در دشت قزوین به دست آمده بود. آثار محوطه ازبکی به شکل یک روستای کوچک پیش از تاریخی به وسعت تقریبی یک هکتار است. شواهد نشان می‌دهد که ۱۵ تا۲۰ خانوار در این روستا ساکن بوده‌اند. خشت‌های نه هزار ساله یان تپه بیشتر پوک هستند و چون با دست شکل گرفته‌اند، اندازه‌ها و ابعاد مختلفی دارند. همچنین آثار معماری این تپه نشان دهنده دوره آغاز خشت سازی در ایران است چرا که هنوز ساکنان آن با تکنیک معماری و دیوار سازی به طور کامل آشنایی نداشتند و خشت‌ها را با دست شکل داده و بر روی هم می‌چیدند. طی کاوش‌های صورت گرفته آثاری از وجود سقف در هیچ یک از خانه‌های یان تپه به دست نیامده است بلکه کوچکی بیش از حد معمول آنها اشاره بر سرپوشیده بودنشان با وسایل بسیار ابتدایی مانند شاخ و برگ درختان و به احتمال اندودی از گل یا کاهگل بر روی آنها دارد. در این سکونتگاه، مردم مردگان خود را در کف اتاق‌های مسکونی دفن کرده و سپس کف آنها را خشت فرش می‌کردند.
 

شگفتي هاي محوطه باستاني ازبكي
۲- معبد رنگین یان تپه
یکی از مهم ترین آثار یان تپه متعلق به هزاره هفتم پیش از میلاد، بخشی از یک بنای بسیار زیبا است که قسمت شمالی آن حدود ۶۰ سانتی متر مرتفع تر از قسمت‌های دیگر ساخته شده است و دست یابی به آن از دو راه پله در شمال شرق و شمال غرب امکان پذیر است. رنگ اخرایی دیوارها و کف تمامی مجموعه و وسعت چشمگیر آن نسبت به معماری در لایه‌های بالاتر اشاره بر اهمیت این ساخت و ساز به عنوان محلی عمومی و به احتمال فراوان جایگاهی مقدس همچون عبادتگاه دارد. از نکات بی سابقه معماری یان تپه ۱۲ نوع کف سازی فضاهای معماری است که در مراحل مختلف سکونت در این دهکده باستانی به دست آمده است و از نظر تنوع در معماری پیش از تاریخ ایران بی نظیر است.(دکتر یوسف مجیدزاده، محوطه باستانی ازبکی ص4)

شگفتي هاي محوطه باستاني ازبكي

۳- دست یابی ساکنان پیش از تاریخ محوطه ازبکی به سیمان
از آغاز دومین فصل کاوش در محوطه ازبکی، باستان شناسان به کف‌های سخت ساروج مانند در معماری‌های یان تپه برخورد کردند. از نظر آنان پذیرش این که در دورانی آن چنان کهن، انسان توانسته به فرمول ساخت ساروج مانند دست یابد، بسیار دشوار می‌نمود. غافل از اینکه در فاصله چند کیلومتری شمال غربی محوطه ازبکی یکی از بزرگ ترین کارخانه‌های تولید سیمان(کارخانه سیمان آبیک) قرار داشت. برهمین مبنا در گزارش سومین فصل حفاری در محوطه ازبکی آمده است: " بی تردید ساکنان پیش از تاریخ فلات مرکزی در محوطه ازبکی در چند کیلومتری شمال غرب روستاهای خود به وجود خاک سیمان در کوهپایه‌های جنوب البرز پی برده بودند و از آن در ساختن کف‌های شنی استفاده می کرده‌اند."(دکتر یوسف مجیدزاده، گزارش سومین فصل حفریات باستانی ازبکی، ص31)

شگفتي هاي محوطه باستاني ازبكي

۴- لوح آغاز عیلامی، سند همکاری تجاری ازبکی و شوش
باستان شناسان در یکی از روزهای سرد پاییز سال ۱۳۷۸، یک لوح گلی باستانی را در مارال تپه کشف کردند که با مطالعه آنت نتایج شگفت انگیزی به دست آمد. مارال تپه از اواسط هزاره چهارم پیش از میلاد مسیح این سند افتخار آمیز را در دل پر راز خویش حفظ کرده است. این لوح گلین بیشتر شبیه گل نبشته‌های دوران آغاز عیلامی است که ارقام و نشانه‌های آن تا کنون مشاهده نشده است.(روزنامه آزاد، شماره 915، ص1)
به نظر می‌رسد لوح به دست آمده بخشی از یک لوح محاسباتی باشد. در آن ارقام بیشتر به صورت سوراخ‌های کوچک گرد در اثر ناخن و یا وسیله‌ای مانند آن ایجاد شده است وقبل از باز کردن حساب مجدد به کمک خطی افقی حساب پیشین را به اصطلاح بسته‌اند. ورز گل چنان به خوبی انجام گرفته که جنس آن به طور کامل فشارده و سخت شده است و حتی یک حباب هر چند کوچک هوا هم در سطح لوح به چشم نمی‌خورد. طول این قطعه در حالت کنونی ۶٫۷ و عرض آن ۵٫۷ سانتیمتر استاما به نظر می‌رسد که در اصل ابعادی به مراتب بیشتر از این داشته است.(دکتر یوسف مجیدزاده، نخستین و دومین فصل حفریات باستان شناختی در محوطه ازبکی، ص57)

شگفتی‌های محوطه باستانی ازبکی
۵- بناهای آریایی‌ها در ازبکی
مدارک به دست آمده از مهاجرت آریایی‌های دارای سفال خاکستری متعلق به هزاره دوم تا پیش از تاسیس پادشاهی مادها بیشتر شامل قبور و گورستان‌ها بوده است. اعتقاد عمومی باستان شناسان بر آن است که آریایی‌های اولیه، زندگی چادرنشینی داشته‌اند. حال آن که در محوطه ازبکی (دوشان تپه) آثاری از سه بنای عظیم مشاهده شده که قطر حصار کهن ترین آن‌ها در حدود هفت متر و وسعت آن بیش از ۲۰۰۰ متر مربع است.(کتاب دشتی به وسعت تاریخ، تالیف حسین عسگری، تهران:نشر محبی، ۱۳۸۶)

وجود دو دوره معماری در این مکان نشان می‌دهد که در دوره دوم از بقایای دیوار اولیه به عنوان پی استفاده شده است و دیوارهای جدید را بر روی آن بنا کرده‌اند. کارشناسان معتقدند وجود دیوارهای قطور در این بناهای باستانی نشان دهنده آن است که این بناها برای استفاده عمومی یا عبادتگاه کاربری داشته‌اند. تمامی این بناها خشتی بوده و بنا به شواهد موجود احتمالا سطح دیوارها را نخست با لایه‌ای از گل و کاه اندود کرده و سپس سطح آن را با رنگ سفید گچ یا آهک می‌پوشاندند. این اتاق‌ها همگی ستون دار هستند. از سکونت گاه‌های آریایی‌ها علاوه بر معماری، مقادیر فراوانی سفال خاکستری و نخودی به صورت ساده و منقوش همراه با پایه‌های سفالی به دست آمده است که دلیلی بر حضور مادها و اجداد آن‌ها در این منطقه است. گورستان متعلق به این مردم در ۲۵۰ متری جنوب بناهای شناسایی و حفاری شده و همچنین آثاری از این مهاجران سفال خاکستری در جیران تپه محوطه ازبکی به دست آمده است.(کتاب دشتی به وسعت تاریخ، تالیف حسین عسگری، تهران:نشر محبی، ۱۳۸۶)

شما در اين عكس ديوار اصلي را مي بينيد كه جاي تيرچوبي هاي سقف پيداست

برف روز گذشته هنوز آب نشده بود بازيگوشي من و محمد و جاي دست هاي ما روي برف

در مرمت آثار تاريخي براي نشان دادن نماي اصلي بنا معمولا بخشي از آن را همانطور نگاه مي دارند و مرمت نمي كنند تا شاهدي باشد بر كالبد و موجوديت اصلي بنا جهت تحقيق و پژوهش كه در اين عكس قطر بازسازي شده بنا مشخص است.

سكويي احتمالا براي نشستن و دور هم جمع شدن

طاقچه براي قرار دادن اشياء تزئيني و پله هايي براي رفتن به طبقه دوم يعني اينكه احتمالا بناي اين قسمت قلعه دوطبقه بوده است.

اتاق هاي تو در تو

توجه به شكل ديواره ها

ديوار قلعه

چشم اندازی بی نظیر، محل فاصله ای حدود سه چهار کیلومتر تا کوهپایه های زیبای البرز داشت و دشتی زیبا و فراخ در جوار آن که گویی این تپه چون جزیره ای از دل آن دشتهای سبز سرافراشته است. گویی که چند هزار سال قبل آنان که این تپه ی دست ساز را بنا نموده بودند موقعیت سنجی بی نظیری داشته اند که چنین تپه استراتژیک را بنا داشته اند

ما در تپه ي باستاني ازبكي بوديم

عكسي يادگاري از دوستان