كاشان گردي،سفرهاي نوروزي،روز دوم،بخش اول

سفرهاي نوروزي - روز دوم - بخش اول

 كاشان گردي
تاريخ : نوروز نود و شش

عناوين سفر:بقعه خواجه تاج الدين،مسجد و مدرسه آقابزرگ

خانه تاريخي مهينستان راهب،خانه تاريخي نقلي،خانه تاريخي تاج

لينك كانال تلگرام وبلاگ سفر به ديگر سو

روز دوم زمان خوبي بود كه از سرصبح تا شب به گشت و گذار بپردازيم و كلي از ديدني هاي كاشان لذت ببريم. هوا مطبوع و بهاري و آسمان آبي و دل انگيز بود. هر بار به جاي جديدي مي رويم، آرام و قرار ندارند و به هر گوشه اي سرك مي كشند. كتوني هايي كه ساليان سال همسفرمان هستند و پاهايي كه بي نهايت براي پياده روي بي قرارند.

Khaje Taj od-Din mausoleum

بقعه خواجه تاج الدين

سفر ما از اين ميدان شروع شد و اولين جايي هم كه به آن در انتهاي كوچه اي رسيديم، بقعه خواجه تاج الدين بود.

روايت كنند:

خواجه تاج الدّین در سر مقبره یکی از امامزادگان و چند تن از دانشمندان و قاضیان خاندان غفاری، دو گنبد رفیع و مناره و مسجد و مدرسه ای رفیع بنا نهاده و از هستی خود به یادگار گذارده که به مسجد و مدرسه ی خواجه تاج الدّین معروف است.

چون مـسجد و مـدرسه و مناره ی آن خراب گشته و به جز دو گنبد آجری کوتاه قرینه یکدیگر، اثری باقی نمانده، اکـنون بقعه ی خـواجه تـاج الدّین نامیده می شود.

گنبد غربی که مدفن امامزادگان نامبرده است، در میان سقف آجرچینی آن ترنج گردی با کاشیهای معرق عهد مغول نظیر کاشیهای روی قبر امامزادگان ساخته شده است.

گنبد شرقي این گنبد قرینه گنبد غربی است، گنبد شرقی قرینه بقعه خواجه تاج الدّین در آغاز امر به منظور خانقاهی ساخته شده ولی از دوران صفویه به بعد به واسطه ی عدم توجّه به این گونه ابنیه عموماً از رونق افتاده و متروک مانده بود. چنانکه از خانقاه های متعدد کاشان در عهد مغول اثری باقی نمانده است، جز این گنبد که به واسطه ی وضع ساختمانی مستحکم آن پایدار مانده. در اوایل قرن حاضر (دوره ی قاجار) پس از در گذشت حاج ملّا محمّد حسن نطنزی از عرفا و اقطاب دراویش نعمت الّهی، چون جسد وی را در آنجا به خاک سپردند، بدین جهت در محوطه ی داخلی سقف این گنبد تعمیراتی به عمل آمده که تزئینات گوناگون آن نمونه معماری عصر خود می باشد .

فروشنده ي عزيزي هم آنجاست كه وسايل و پوشاك سنتي و انواع سنگهاي تزيني براي فروش دارد

تصاوير نقاشي شده روي ديوار بقعه

نقاشي روي ديوار

مقبره امامزادگان

پایه های این بنا متعلق به دوره سلجوقی و از خشت خام بوده اما سقف ها مربوط به دوره ایلخانی بوده و از آجر و ساروج ساخته شده است. ساروج ترکیبی از خاکستر، آهک، شیره کشمش، تخم مرغ، گیاه لویی ( گیاهی  شبیه  الیاف نی)، شیر و خاک رس بوده است.

از اين در كه وارد مي شويد، قبري در ميانه پيداست كه به مولانا حاج محمدحسن قطب كاشاني تعلق دارد.

در زیر سقف این گنبد از قدیم دارای ترنج کاشیکاری معّرق بسیار زیبایی از عهد مغول بوده که هنگام تعمیر اطراف آن را سه ردیف کتیبه های گچبری و آینه کاری خوش طرحی ساخته و غزل عرفانی ذیل را که از گفته های خود حاج ملّاحسن قطب است، با خط نسخ و نستعلیق برجسته گچبری نموده اند و در فواصل ابیات نیز اسماءالله گنجانیده شده با تاریخ 1302 هجری قمری.

 مژده ای همنفسان کوی مغان است اینجا

رخ متابید که خلوتگه جان است اینجا

همه اسرار دو کون از شرفات ملکوت

تا نظرگاه جهان فاش و عیان است اینجا

هلّه هشدار که کورانه نه بگذاری پای

کز ازل منظر صاحب نظران است اینجا

محنت و رنج جهان را همه پا بر سر نه

که سلامتگه رندان جهان است اینجا

این نه خلوتگه مفتی که نهی سرزده پای

آستان حرم پیرمغان است اینجا

هر گدایی نبرد راه به سر منزل انس

صد سکندر ز پی نام نشان است اینجا

آنکه از چوب به نیروی نظر ثعبان کرد

به هوای نظری دل نگران است اینجا

گر خطا پیشه و مستیم چه باک ای ساقی

هی بده باده که اقلیم امان است اینجا

گر چه ساقی مغان پرده به یکتایی بست

ز احوَلی باز گروهی به گمان است اینجا

ساقی ار عبد علی توبه ز قلاّشی کرد

مصلحت بود و دوصد برتر از آن است اینجا

اين نقاشي هم در اتاق امامزادگان بالاي ديوار نقاشي شده است كه چندين بار مورد مرمت و بازسازي قرار گرفته، كه افراد نقاشي شده به شرح زير هستند

توضيحات عكس:

افراد ايستاده از راست به چك 1.سلمان فارسي 2.بلال حبشي 3.معلوم نيست چه كسي مي باشد 4.فرشته جبرئيل 5.ابوذر غفاري

افراد نشسته در وسط پيامبر اسلام(ص) طرف راست امام حسن مجتبي (ع) طرف چپ امام حسين(ع)

كلاه افراد نشسته و دو نفر طرفين از نوع سلجوقي ولي كلاه افراد ايستاده از نوع مغولي است.تمام افراد در عكس از صحابه پيامبر اسلام(ص) هستند.

***

Agha Bozorg mosque

مسجد و مدرسه آقابزرگ

بزرگترين گنبد قاجاري

بنای مسجد و مدرسه آقابزرگ یكی از باشكوه‌ترین و زیباترین مساجد دوره قاجار در ایران به شمار می‌آید. این بنا در خیابان فاضل نراقی کاشان واقع شده است. این مسجد و مدرسه در محدوده تاریخی و بافت کهن شهر، مجاور بقعه خواجه تاج‌الدین  و در محله‌ای به همین نام بنا گردیده و در خیابان آقابزرگ، منشعب ازخیابان فاضل نراقی واقع است.

به حياط كه وارد مي شويد گنبدي بلند با گلدسته هاي زيبا نمايان مي شود و حجره هايي كه در حياط تحتاني (گودال باغچه) قرار دارند.

علت نامگذاري به آقابزرگ
ملا محمد مهدي نراقي ( ملا محمد بن ابيذر) مجتهد بزرگ كاشان بود که قبل از تولد فرزند آخرش از دنیا رفت ، در آن زمان نام پدر را بر فرزند می گذارند او نیز مانند پدر مجتهد شد و  مردم كاشان به دليل اين تشابه اسمي به پدر « آقا بزرگ » و به فرزند « آقا كوچك » مي گفتند . محمد شاه قاجار در راه سفر به اصفهان چند روزي در كاشان اقامت کرد و طی آن با علمای شهر و از جمله با ملامحمد مهدي ( آقا كوچك ) ملاقات مي كند ، محمدشاه به علم بسیار بالای اقاکوچک پی می برد و به مردم كاشان امر مي كند از اين به بعد به ايشان هم آقا بزرگ بگويند و به حاج محمد تقي خانبان (حاکم وقت شهر) هم دستور می دهد تا اين مسجد و مدرسه را براي ايشان بنا كرده و دختر خود را به عقد ايشان درآورند .

از ورودي كه با دو بادگير در طرفين مشخص هستند و در قرينه اي زيبا نمايانند به اين مسجد وارد مي شويم و ناگهان خودمان را در سكوتي باور نكردني و مملو از آرامش مي يابيم. خودم را طلبه اي ديدم در حياط معماري و هنر. اينجا اگر بودم دست و روي را در حوض وسط حياط در گودال باغچه آبي مي زدم و در حجره هاي به فاصله ي يك پله از حياط متمايز مي شود به داخل حجره مي رفتم و در سكوتي و خنكايي كه از سرداب مي آمد اوراق را مي خواندم و بر فضل و انديشه ام مي افزودم.

حوضي در ميانه حياط تحتاني واقع شده است كه در گرماي كويري كاشان مي شد دست و رويي در آن به آب زد. حضور حوض هميشه برايم مفهوم عميق زندگي دارد.

آجركاري، كاشي كاري، مقرنس كاري و هنرهاي تزئيني بنا كه در سادگي، با شكوه و هنرمندانه هستند.

در اين سفر با گنبدهاي زيادي عكس انداختيم كه براي خودش جالب بود

از اين سو به آن سو

حیاطی برف انداز در قسمت انتهایی بنا است که برای تخلیه برف در زمستان ساخته شده به این صورت که چاهی در وسط حیاط تعبيه شده تا برف های به مرور آب شده ، از طریق آن تخليه شوند

گنبد و گلدسته هاي مسجد از هر سو پيدا بود

آسمان آفتابي داشت كه گه گاهي از پشت ابرها سرك مي كشيد.

اين كوچه را ما اينطوري نگاه كرديم شايد هم سرمان گيج رفته بود و داشتيم كله پا مي شديم:)

گشتي در كوچه پس كوچه هاي اطراف ما را به يك عتيقه فروشي رساند

...كه در سردرش سري و دلوي و زنجيري آويزان بود.

***

خانه تاريخي نقلي

Noghli Hotel

خانه ي نقلي كه اين روزها تبديل به هتل سنتي، محلي براي اقامت مسافران كويري شده اجازه بازديد نداشت و نتوانستيم از معماري بنا عكس بگيريم و تنها اجازه گرفتيم كه در يك نماي كلي از خانه ديدن كنيم. اتاقهاي خانه مرمت شده و اتاقهايش تا سه ماه آينده در پيك سفرهاي بهاري، رزرو شده بود.

خانه نقلی کاشان با 200 مترمربع نمونه ای از خانه های مردمی با قدمت قاجاریه است. دو بادگیر، حوض کوچک ، اتاقهای دو دری ، سه دری و تک دری ، سرداب ، ایوان زیبا ، مطبخ ، دو حیاط اندرونی و بیرونی ، دو در به کوچه ، همه نشان از آن دارند که با حفظ معماری بومی و در متراژ اندک و با داشتن تمامی مشخصه های یک خانه ایرانی می توان یک اثر ارزشمند خلق کرد. خانه نقلی در پشت مسجد آقا بزرگ و در زیر گذر آب انبار خان واقع شده است.

...بادگير اين خانه از دور پيدا بود و ما به هواي او باد شديم و به سويش آمديم

از اين تونل كه از كوچه به خانه اي در انتها مي رسيد رد شديم و چه خنك بود

هر روز كاشان

كوچه به كوچه به خانه هاي خرابي مي رسيم كه ديگر مرمت نمي شوند و در آينده اي نزديك جايشان را به آپارتمان هايي مي دهند كه هيچ رنگ و بويي از معماري متناسب با اقليم نبرده اند. كسي فكر نكنم كوچه ها را براي ديدن آپارتمان سير كند.

***

خانه تاريخي مهينستان راهب

Mahinestan Raheb Hotel

ديواري كه ميوه هاي گلابي و انار و انگور در كاسه هاي طرح دار سفالين چيده بودند

 و اما اين ديوار كه در حياط بيروني خانه ي تاريخي مهينستان راغب بود و چه زيبا بود.نقشي از عاشق و معشوق، نقشي از عشق... كه انگار نقش آنها را در آينه اي تصوير مي كرد...

كناره هاي حوض خيس است همانطور كه مي بينيد. آب اينجا حكم طلا را دارد. خنك شديم وقتي كف دستمان را پر آب كرديم و صورتمان را شستيم.

مهينستان راهب هم هتل شده است و اجازه ي بازديد و عكاسي از محوطه را نداشت. اما ما اجازه گرفتيم از فضاي ورودي كه بسيار زيبا بود عكس بگيريم و براي استراحت دمي آنجا بياساييم.

ایوان با یزدی بندی درخانه شاه یلانی(مهینستان راهب)

سفره ي هفت سين نوروز نود و شش در مهينستان راهب و چند عكس يادگاري و دوباره به مسير ادامه دادن. در مسير، عطر خوش نان هايي خوشمزه به مشام مي رسيد و ما هم بعد از پياده روي هاي چند ساعته كمي گرسنه شده بوديم. فروشنده هاي خوشروي اين مغازه پذيراي ما شدند و با طرح هاي به خصوصشان براي توليد نان و شيرمال و كيك آشنا شديم و اين گپ دوستانه با طعم كيك هايشان دوچندان شد و راه را ادامه داديم و تكه تكه از كنار نان و شيرمال خورديم.

***

خانه تاريخي تاج

دو قرن قدمت

درونگرایی، تناسب، تقارن، تعادل، هماهنگی، ظرافت و در عین حال قداست و نجابت در این خانه نشانی از معماری اصیل کاشان و هویت تاریخی مردم این دیار است.

اين خانه ي تاريخي جهت برگزاري هاي نمايشگاه هاي عكس و گالري هاي نقاشي و موزه مردم شناسي مورد استفاده و بازديد بازديدكنندگان قرار مي گيرد

شارم یا شارمی : حیاط باریکی که دور تا دور خانه های گودال باغچه قرار داشته و از آنجا می توان فضاهای پایینی را به راحتی دید.

باغچه‌ها و آب نمای مرکزی گودال باغچه طراوت را از دهانه باز زیر زمین به سرداب و پس سرداب منتقل می‌نماید.

 پادياو:حياط دوربسته اي كه حوض يا جوي آب درميان داشته باشد؛گودال باغچه؛به فرانسوي پاسيو گفته مي شود. هنوزنيزدراسپانيا وفرانسه ساختمان هاي دوربسته و مرکز محور مرسوم بوده كه این نوع سبک،ازمعمارى ايرانى اقتباس شده؛درفارسي كهن وميانه،به معناى طهارت و شست وشوبوده؛پادياو با همه ويژگى هايش بعد ازاسلام درپيشگاه مساجدوزيارتگاه ها،به نام وضوخانه جاي گرفت (آشنایی با معماری اسلامی ایران، تدوین غلام حسین معماریان).

بادگیر مرتفع بام هوای گرم و خشک و سوزان تابستان را بوسیله وزش باد گرفته و از پره های داخل بادگیر به کانال‌های مرطوب اطراف سرداب منتقل کرده و پس از خنک شدن از طریق شبکه‌های جعفری به داخل زیر زمین هدایت می‌کند و باعث اختلاف دمای بین پانزده تا بیست درجه سانتیگراد با سطح کوچه می‌شود.

اين همه در كنار هم

در نبندیم به نور

در نبندیم به آرامش پر مهر نسیم

به نظرم وقتي اين آفتابه مسي ها پر آب مي شدند خيلي سنگين مي شدند

حیاط اندرونی و شارم های اطراف گودال باغچه و مهتابی مقابل با غرفه های مجاور شارم بوسیله راه پله ای باریک ما را به پائین خانه هدایت می‌کند.

« شَعر » به معنای موی باریک و موی انسان یا حیوان است و به بافندة آن شعرباف یا شربافی (به فتح شین) (Shar Baf) میگویند. (لغتنامه دهخدا، ذیل واژة شَعر) شعربافی از جمله هنرها و صنایعی است که حدود 350 سال پیش، به وسیلۀ دستگاهی انجام میشد و در هر کوی و برزن، مردم به این کار مشغول بودند و « ماکوپران » به نام از طریق آن، امرار معاش میکردند

شَعر در بافندگی، نوعی پارچه است که با ابریشم بافته می شود . بافت این پارچه توسط دستگاه نساجی چهار وردی انجام میگیرد. در بافت این پارچه که به دو شیوة ساده و میلهای یا راه راه بافته میگردد، از نقشۀ خاصی استفاده نمیشود . شعر ساده در رنگهای بنفش، زرشکی، مشکی، زرد، بادنجانی، سبز و گلی در عرض و طول دو متر برای لباس خانمها، و شعر میلهای به رنگ سیاه و سفید، به عرض دو متر و طول یک و نیم متر برای لباس آقایان بافته می شد. درجِ نام بافنده با نشان طلایی در سر و ته پارچه در کارگاههای بافندگی رایج است. بافت شعر ابریشمی نیز در کاشان و نوع پشمی آن در یزد و اصفهان رایج بوده است

این هنر باستانی و همیشگی که در قرون اولیۀ اسلامی، جو لاهی و بعدها شعربافی نامیده میشد، در عصر سلاجقه به موازات ترقی عظیمی که در همۀ صنایع پدید آمد، به حداکثر رونق و ترقی بی سابقه ای رسید. با آنکه از منسوجات آن دوره آثار چندانی باقی نمانده، دانشمندان باستانشناس از قراین و امارات معتبر، چندین قطعه پارچه های بافت یک نوع کاشان را تشخیص داده اند

درگودال باغچه صمیمی خانه تاج (موزه مردم شناسی و خانه هنرمندان کاشان)، مادربزرگ کنار پدربزرگ زیر کرسی برای  نوه ها قصه گویی می کند.

قالي بافي

عزيزم گريه نكن مادر داره قالي مي بافه برات

در دفتر يادگاري خانه تاريخي تاج

از اين پله ها پايين آمديم و به آن سوي خيابان براي صرف ناهار رفتيم

بعد از كلي راه رفتن كمي استراحت كرديم و روي صندلي كنار خيابان نشستيم كه منظره ي "درختان ايستاده با نگاه" را ديديم، درختاني كه زير پايشان گلهاي رنگي و شاخه هايشان ابرهاي آسمان و بادگيري در امتداد.

ما هيچ، ما نگاه

داخل يكي از اين مغازه ها، دوچرخه اي با خورجين سنتي ديدم كه ياد اين روزهايمان مي اندازد كه دوچرخه خريديم و مشغول تمرينهاي دوچرخه سواري هستيم و خودمان را براي سفرهاي سايكل توريستي آماده مي كنيم.

سفرنامه كاشان همچنان ادامه دارد...